Transgender als taboe

Mediasocioloog Peter Vasterman: Kritische journalistiek vraagt om veel moed.

Interview in Gendergids. Navigeren in het landschap van gender, identiteit en zorg. 
Elise van Hoek, Henk Jochemsen, Bart Jan Spruyt en Tineke van der Waal (redactie).  Utrecht 2026. 

Veertig jaar lang leidt dr. Peter Vasterman (1951) journalisten op en als mediasocioloog doet hij onderzoek, onder andere naar mediahypes en de rol van de media bij de constructie van issues, crises en schandalen. Een opiniestuk van zijn hand in NRC Handelsblad brengt hem in mei 2021, als hij al is gepensioneerd, zelf middenin een mediastorm. Bij een kop koffie in een rustige Haagse sociëteit deelt Vasterman zijn inzichten over de moeizame relatie die Nederlandse media met het onderwerp transgender hebben. Een thema dat hem niet loslaat.

 

Vasterman verwijt de Nederlandse media in het bewuste opinieartikel onvoldoende kritisch met gendertransities bij minderjarigen om te gaan. Hij wijst erop dat voorheen vooral jongens zich bij genderklinieken meldden, maar dat het nu vooral pubermeisjes betreft; drie keer zo veel meisjes als jongens. Vasterman onderbouwde zijn artikel met tal van wetenschappelijke bronnen, omdat hij vanwege de gevoeligheid van het onderwerp zorgvuldig te werk wilde gaan. “Op het stuk kwamen ongelooflijk veel berichten los, vooral negatief en beschuldigend. Ik had me van tevoren niet gerealiseerd dat de reacties zo heftig zouden zijn en dat de berichten met aanvallen en beledigingen wel een paar weken zouden blijven binnenstromen. Het woord “transfoob” kwam talloze keren langs. Mijn beweringen zouden onwetenschappelijk zijn en ik zou levens in gevaar hebben gebracht. Een voormalige collega liet zelfs weten dat hij zich schaamde dat hij ooit met mij had samengewerkt.” Er komen ook positieve berichten en mails van bezorgde ouders die blij zijn dat Vasterman het gemis aan evenwichtige berichtgeving “eindelijk” benoemt.

 

Ideologische move

Toch moet het opiniestuk uit onverdachte hoek zijn gekomen. Vasterman werkt jarenlang als docent bij de afdeling mediastudies aan de UvA – de universiteit heeft altijd een uitgesproken links karakter gehad – en schaart zichzelf politiek-ideologisch bovendien in het progressieve kamp. “Ik studeerde Sociologie in de wilde jaren van de bezettingen. In mijn eerste studiejaren kwamen het feminisme, de militante marxistische Afro-Amerikaanse Black Panthers, racisme en andere progressieve thema’s langs. Nog steeds heb ik Karl Marx’ driedelige Das Kapital in de boekenkast staan, indertijd helemaal doorgeploegd.”

“Toen ik me in het thema transgender ging verdiepen, moest ik een ideologische move maken. In mijn visie hoorde dit altijd in het pakket homoseksualiteit en progressie thuis. Maar als je in het onderwerp duikt, komt er een splitsing in het ideologische veld. Het is een nieuw gebied, anders dan de links-liberale ideologie waar ik min of meer onderdeel van uitmaakte en uitmaak.”

Het is volgens Vasterman moeilijk om in de Nederlandse cultuur tegen vernieuwing te zijn. “Wij zijn een progressief land. Transgender zijn is op een bepaalde manier ook progressief. Als je bezwaren ziet, word je al snel gelabeld en gecanceld. Dan houdt het gesprek op. Je moet uit deze bubble stappen om nieuwe dingen te zien. In het begin was ik bang om over dit onderwerp te lezen. Ik vertrouwde de publicaties erover helemaal niet. Dit zijn allemaal rechtse, christelijke, ultraconservatieve auteurs, dacht ik, moet ik dit wel lezen? Maar dat beeld bleek helemaal niet te kloppen. Je ontdekt dat transgender een heel ander onderwerp is en dat is voor veel mensen moeilijk.”

 

NPO/Human Medialogic documentary: "The battle for transgender care" is now available with English subtitles (2021)

Argos Medialogica Battle for Transgender Care

In Dutch with English subtitles here

Last summer, the transgender community protested against the problems in Dutch transgender care. Activists are given space in the media to express their concerns and grievances about this. They argue for a fundamentally different design of healthcare. But according to critics, there is little room in the Dutch media for possible downsides or trade-offs within this theme.

Argos Medialogica decided to investigate transgender care following an opinion piece in the NRC Handelsblad. Media sociologist Peter Vasterman argued that journalism does not report broadly and critically enough, for example about the possible role of social influences in young people's choice to transition. A discussion that, according to Vasterman, is being held abroad, but receives little attention in the Netherlands.

According to trans activists, the media spread trans hatred by paying attention to these critical questions. To what extent does this mean that as a journalist you should not publish about it? Shouldn't a scientist do research into it? Medialogic delves into the transgender dossier and investigates whether there is indeed more going on in transgender care than we see and hear in the Dutch press. And whether an open discussion about this is actually possible.

Documentary makers: Myrthe Buitenhuis and Martine Braam

Sunday, December 26 at 9:49 PM on NPO 2

In Dutch with English subtitles here

Radio 1, Wat zijn de oorzaken en gevolgen van de ruk naar rechts op 22 november?

Wat betekent de verkiezingsuitslag en hoe gaat het kabinet eruit zien?

In De Ronde Tafel van Roderick kijkt Roderick Veelo met zijn gasten terug op de politieke aardverschuiving van 22 november 2023. Hoe kan het dat de winst van de PVV als een verrassing werd gezien? Hoe gaat het nieuwe kabinet er uitzien? En wat zijn de lessen die de politieke partijen kunnen leren voor toekomstige verkiezingen? De antwoorden op deze vragen komen van: voormalig VVD-Kamerlid Han ten Broeke, mediasocioloog Peter Vasterman, onderzoeker en geograaf Josse de Voogd en oud-SP-Kamerlid Ronald van Raak.

Waarom we onze schouders ophalen over dode migranten: 'Het zijn gewoon mensen, hè?'

RTL Nieuws 16 juni 2023

Honderden mensenlevens zijn afgelopen woensdag verloren gegaan, nadat een vissersboot vol vluchtelingen was omgeslagen en gezonken. Op die boot bevonden zich vaders, moeders en ook veel kinderen. Toch kreeg het nieuws over het bootdrama geen zelfde reactie als andere verdrietige gebeurtenissen met minder slachtoffers. Waarom laat de dood van migranten velen van ons koud?

Lees hier het artikel van Lene Makkink

"Mediasocioloog Peter Vasterman ziet dat 'compassievermoeidheid' een rol speelt in de manier waarop we omgaan met nieuws over dodelijke migrantenongelukken." 

Meer over het concept compassion fatigue waar ik naar verwijs: 

Susan D. Moeller (1998). Compassion Fatigue: How the Media Sell Disease, Famine, War and Death Compassion fatigue in journalism

Yasmin Aldamen: Can a Negative Representation of Refugees in Social Media Lead to Compassion Fatigue? An Analysis of the Perspectives of a Sample of Syrian Refugees in Jordan and Turkey. Journalism and Media 2023, 4(1), 90-104

The Guardian, Is compassion fatigue inevitable in an age of 24-hour news? 2 August 2018. 

Documentairereeks: De doe-het-zelf Dictatuur

Najaar 2022 ben ik geïnterviewd door Fidan Ekiz en Kees Schaap voor hun documentairereeks "De doe het zelf dictatuur." De aanleiding voor het interview was dat NRC mijn boekbespreking van drie genderkritische titels op de valreep werd gecanceld. Aanvankelijk was de chef Boeken nog enthousiast - “ontzettend goed stuk”- maar nadat een paar redacteuren bezwaar hadden gemaakt, werd mijn bijdrage geschrapt, zonder ruimte te bieden voor overleg of aanpassingen in de tekst.

Mijn boekbespreking van Helen Joyce (Trans. When Ideology Meets Reality), Kathleen Stock (Material Girls: Why Reality Matters for Feminism) en Debra Soh (The End of Gender. Debunking the Myths about Sex and Identity in Our Society) staat nog steeds online op deze website. 

Mijn interview is terug te vinden in deel 1 en deel 4 van de documentaire 

Op YouTube het fragment met het interview in deel 1: "Canceled" for writing about ROGD : Peter Vasterman in "Doe-het-zelf Dictatuur" 2023 NL,, EnSub

MAX zendt documentaireserie ‘De doe-het-zelf Dictatuur’ van Fidan Ekiz en Kees Schaap uit over cancelcultuur 

Omroep MAX zendt de 4-delige documentaireserie De doe-het-zelf Dictatuur uit op NPO Start. De doe-het-zelf Dictatuur is het persoonlijke avontuur van programmamakers/journalisten Fidan Ekiz en Kees Schaap. Het gaat over de wereld van wokeness, uitsluiting en angst; verschijnselen die veel impact hebben op de wereld van nu in het algemeen en die van Fidan en Kees in het bijzonder.

'Stop this now, Minister.' Once famous for caution, the Amsterdam gender clinic stands accused of undermining its own safeguards.

De Australische journalist Bernard Lane die al jaren de ontwikkelingen in de Nederlandse transzorg volgt, schreef op de Substack Gender Clinic News een achtergrondverhaal over de teloorgang van het Dutch Protocol. De oorspronkelijke criteria voor het behandelen van kinderen met puberteitsremmers zoals genderdysforie van jongs af aan en afwezigheid van psychische issues zijn inmiddels losgelaten. De reden is dat de nieuwe snel groeiende instroom bij de genderklinieken van tienermeisjes niet aan die criteria voldoen, maar wel dringend behandeling vragen.      

LEES hier het artikel van Bernard Lane (21 maart 2023)  

Mijn bijdrage aan dit stuk: 

Gender-affirming pressure

Media sociologist Dr Peter Vasterman—a retired academic who co-wrote with Jan Kuitenbrouwer an opinion article last December calling for a “critical, independent evaluation” of gender medicine in the Netherlands before any expansion of capacity—said the Dutch model did seem to offer more psychological assessment than the American gender-affirming approach.

Te gast in Gender: A Wider Lens 102 — Dutch Journalists: Words Matter…The Media’s Influence to Share or to Silence

Episode 102 • 17th February 2023 • Gender: A Wider Lens Podcast • Stella O'Malley & Sasha Ayad

Gender: A Wider Lens: Gender, Identity and Transition from a Psychological Perspective. Take a deep dive with us into a psychological exploration of body, mind, identity, culture, and psyche

Op 20 januari 2023 waren Jan Kuitenbrouwer en ik te gast bij de podcast van Stella O'Malley en Sasha Ayad naar aanleiding van ons artikel in NRC van 31 december 2022: Ook de transzorg moet aan medisch-wetenschappelijke standaarden voldoen. Het Iers-Amerikaanse duo maakte al ruim 100 afleveringen over genderissues en wilde men ons praten over het inmiddels internationaal omstreden Dutch Protocol (puberteitsremmers voor kinderen) en over de vraag waarom de Nederlandse media dit onderwerp zo lang hebben genegeerd.  

Sancties bedreiging voor Ongehoord Nederland

De kans dat omroep Ongehoord Nederland van televisie wordt gehaald, wordt groter en groter. De NPO is van plan om ON! een derde financiële sanctie op te leggen. Wat is er aan de hand?

Lees hier het hele artikel van Julia Schipper van donderdag 2 februari 2023 in het Nederlands Dagblad

In de aanloop van het Kamerdebat over de nieuwe Transgenderwet, laait de discussie opnieuw op: waarom ligt het zo gevoelig?

De Tweede Kamer debatteert vanaf vanavond over de nieuwe Transgenderwet, die voor veel discussie zorgt. Wat moet het wetsvoorstel oplossen, en waarom is dit controversieel?

Link naar het artikel in De Volkskrant van 27 september 2022

"In een opiniestuk in vragen mediasocioloog Peter Vasterman en schrijver Renate van der Zee – beiden ondertekenaars van het manifest – zich af wat het schrappen van de deskundigenverklaring betekent voor de diagnose van kinderen en jongeren met genderdysforie (sterk onbehagen met het toegewezen gender, red.). ‘Worden er dan kinderen vanaf 12 jaar behandeld met puberteitsremmers, hormonen en operaties (vanaf 16 jaar) zonder dat vaststaat of zij genderdysforie hebben?’"

Na 25 jaar verzet tegen ‘zinloos geweld’ is het aantal geweldsslachtoffers sterk afgenomen

Vandaag 25 jaar geleden overleed de Leeuwarder Meindert Tjoelker aan hersenletsel dat hij had opgelopen tijdens een nachtelijke vechtpartij. Zijn dood was aanleiding voor de eerste massale ‘stille tocht’ tegen straatgeweld (in dit geval: met dodelijke afloop). Het begrip ‘zinloos geweld’ raakte in zwang; diezelfde maand nog werd de stichting Tegen Zinloos Geweld opgericht, met als symbool een lieveheersbeestje.

Sjirk Kuijper Nederlands Dagblad 13 september 2022

Pas na verloop van tijd werd duidelijk dat er in de berichtgeving over Tjoelkers dood nogal wat scheef gegaan was. Hoe dat in z’n werk ging, is in 2004 ontrafeld door mediasocioloog Peter Vasterman in zijn proefschrift Mediahype.

Link naar het hele artikel

'Radicale feministen' zien de Transgenderwet als de allergrootste bedreiging voor vrouwen

Critici van de Transgenderwet Met een wetswijziging wordt het makkelijker officieel van geslacht te veranderen. ‘Genderkritische feministen’ zien hierin „de allergrootste bedreiging voor vrouwen”, tot woede van de transgenderbeweging. 

Door Menno Sedee, NRC 11 september 2022. 

Link naar het hele artikel 

Heerst er een dreigcultuur in Nederland? Spraakmakers op Radio 1

'Angstige mensen worden dreigend en agressief'

Radio 1 Spraakmakers KRO-NCRV, do 28 juli 11:15

De bergers van boerenblokkades, de vrouw die op een dolfijn klom en Corps-studenten. Dit zijn enkele voorbeelden van mensen die afgelopen week bedreigd en geïntimideerd zijn. Ook partijleider Caroline van der Plas (BBB) besloot voorlopig niet in de media te verschijnen vanwege "ernstige bedreigingen". 

Kritiek op uitzending transzorg

Een uitzending van NOS Stories van afgelopen donderdag over jongeren die lijden aan genderverwarring en op een wachtlijst staan, heeft bij de SGP Tweede Kamerfractie geleid tot opgetrokken wenkbrauwen.

Link naar het artikel in het Reformatorisch Dagblad, 25 juni 2022.

"Niet alleen de staatkundig-gereformeerden zijn kritisch op de kwaliteit van de NOS. De gepensioneerde mediasocioloog Peter Vasterman, die tot voor kort werkzaam was bij de Universiteit van Amsterdam, toonde zich vrijdag op Twitter zo geïrriteerd over de reactie die hij van de omroep kreeg toen hij om een nadere toelichting vroeg dat hij suggereerde dat de NOS Ombudsman de uitzending onder de loep moet nemen. Het zit de mediasocioloog vooral hoog dat de NOS pas na enig doorvragen aangaf geen grondig onderzoek te hebben gedaan.

,,Dus NOS Stories maakt nieuws met een "onderzoek" dat eigenlijk geen onderzoek is, maar alleen een vragenlijst. Als je de resultaten van je "niet-wetenschappelijke" onderzoek met veel stelligheid de wereld in slingert, dan zouden de data toch openbaar moeten zijn. Anders kunnen we de kwaliteit van de data en daarmee van de berichtgeving niet controleren. Gevalletje voor de NPO Ombudsman?", zo foeterde hij vrijdag."

Human Mediastorm: Needle Spiking krijg veel media-aandacht maar waar is het bewijs?

In de media verschijnen steeds meer verhalen over Needle Spiking, waarbij jonge vrouwen tijdens het uitgaan zouden worden gedrogeerd met een injectienaald. Maar waar is het bewijs? Gesprek hierover met journalist Marieke Kuypers en mediasocioloog Peter Vasterman. 

Kijk hier deze uitzending van Mediastorm van 4 juni 2022. 

Lees ook: 

R.E. Bartholomew: The British Needle-Spiking Panic Social panic amidst reports of British women being surreptitiously injected. In Psychology Today, February 20. 2022.

Tom Chivers, There is no spiking epidemic. Women don't need more reasons to feel afraid. Unherd November 9, 2021.

Burger, J. P., & Vanderveen, G. N. G. (2010). Drugs in je drankje. Schuldattributie en genderstereotypen in nieuwsberichtgeving en online discussies. Tijdschrift Voor Criminologie, 52(4), 411-421.

Hier staat het uitgebreide onderzoeksrapport dat in opdracht van de Britse House of Commons is uitgevoerd: House of Commons Home Affairs Committee, Spiking, Ninth Report of Session 2021–22 Ordered by the House of Commons to be printed 20 April 2022

"No-one knows how prevalent spiking is, whether by drink, drug or needle, and no-one knows what causes perpetrators to do it. Anecdotal evidence suggests the practice is widespread and dangerous, and that many people, particularly young, particularly women, are affected by it and are afraid they will be spiked on evenings out. An absence of accurate data makes it impossible, however, to judge accurately just how widespread, how dangerous spiking is. Policy initiatives to reduce both spiking and the fear of it cannot be well-founded or well-targeted without reliable evidence." p.10/11

NRC over het Kaag schandaal en de rol van de media

Een feitenrelaas had geholpen in de kwestie-Van Drimmelen

Rubriek: De journalistieke keuken

Door Cosette Molijn

‘Een feest van herkenning”, vond mediasocioloog Peter Vasterman de dynamiek die volgde op de kwestie rondom D66’er Frans van Drimmelen. Vooral door de manier waarop die sinds half april uitgroeide tot een mediastorm rondom de partij en haar leider Sigrid Kaag. „Het verhaal is heel typisch: een doofpot, een overwinning, een partij die zich beroept op moreel hoge standaarden en een nieuwe bestuurscultuur. Zo’n schandaalstructuur zie je bij heel veel affaires.”

Lees hier het hele artikel in NRC van 7 mei 2022

De Jortcast #431 - Twijfel over transgenderhype? Gecancelled!

De wachtrijen bij transgenderklinieken worden almaar langer, en binnenkort komt een debat over een wijziging in de transgenderwet. Hoe kan het dan dat het publieke debat over dit onderwerp nog altijd ontbreekt? Een gesprek met dr. Peter Vasterman over de vraag: regeert de angst in de transgenderdiscussie?

Luister naar De Jortcast #431

• Spijt van je sex change (NEMO)
• Johnson: Vrouwensport niet voor transgender personen (RD)
• Klinische richtlijnen voor comorbide genderdysforie en autisme

Dr Kelder en Co: "de hysterie rond geslachtsveranderende operaties."

De wachtrijen bij transgenderklinieken worden almaar langer, en binnenkort komt een debat over een wijziging in de transgenderwet. Hoe kan het dan dat het publieke debat over dit onderwerp nog altijd ontbreekt? En waarom wordt er in het nieuws nauwelijks over gesproken? Een gesprek met dr. Peter Vasterman over de vraag: regeert de angst in de transgenderdiscussie?

Fragment over transgenderissues in dr Kelder en Co

Beluister hier de hele uitzending dr Kelder en Co: Regeert de angst in de transgenderdiscussie? & De doctrine van Poetin

AVROTROS 9 april 2022 13:00 - 14:00

Waarom roept een artikel over een non-binair persoon die een X in hun paspoort wil zoveel reacties van lezers op?

 ‘Vrouwen worden aangerand door mannen, niet door transvrouwen met piemels’

Waarom roept een artikel over een non-binair persoon die een X in hun paspoort wil zoveel reacties van lezers op? In de week van 22 februari behandelt de Tweede Kamer de versoepeling van de Transgenderwet die dat makkelijk maakt. Verslaggever Phaedra Werkhoven vraagt zich af wat daar het probleem van zou zijn.

Phaedra Werkhoven 19-02-22 De Stentor. 

Een fragment uit dit artikel

Mensen die kritisch zijn, zoals Van der Zee en Peter Vasterman, gepensioneerd mediasocioloog aan de Universiteit van Amsterdam, kregen wekenlang de wind van voren van transgenders die geen kritisch geluid dulden, ook wel transactivisten genoemd.

,,Het is een explosief onderwerp”, zegt Vasterman. Iedereen loopt er met een grote boog omheen. ,,Ze zetten je meteen in directe lijn met Trump, Orbán en Poetin en daarmee wil je niet geassocieerd worden.” Hij vraagt zich af waarom er geen maatschappelijk debat mogelijk is over de vraag wat de versoepeling van die wet inhoudt. ,,Of over de mogelijke beïnvloeding van kinderen door social media en peergroups en de risico’s van jong in medische transitie gaan. ”

Niemand zal erop tegen zijn dat mensen een andere genderrol aan willen nemen, meent hij. Maar op een gegeven moment raakt dat de belangen van anderen. Hij denkt dat vervelende reacties op zo’n artikel over Storm komen omdat de meeste mensen niet weten hoe ze er tegenaan moeten kijken. Is het een geaardheid, zoals homoseksualiteit, of is het een lifestyle? ,,De dwingende manier waarop wordt voorgeschreven hoe je de voornaamwoorden moet gebruiken en ook de discussie over inclusief taalgebruik, zoals ‘mensen met een baarmoeder’, en dat je je daarin moet schikken, vinden mensen vervelend.”

Lees hier het hele artikel 

Hoe kon het zover komen? Politici bedreigd op (a)sociale media

RTL Nieuws 2 februari 2022.

Mitch van Helvert

"Vijf jaar lang had ze dag en nacht beveiligers om zich heen voor haar werk in het Midden-Oosten, maar nergens voelt Sigrid Kaag zich onveiliger dan in Nederland, zei ze gisteravond bij Beau. Net als andere politici krijgt ze regelmatig te maken met scheldkanonnades en doodsbedreigingen op sociale media. Hoe kon het zover komen? "Vroeger waren mensen ook weleens razend op politici, maar dan moesten ze eerst pen en papier zoeken." 

"Op Twitter en Facebook hangt alles af van algoritmes: polarisatie en ophef worden beloond", zegt mediasocioloog Peter Vasterman. Wie een opruiend bericht plaatst, ziet zichzelf door de hoeveelheid vind-ik-leuks van gelijkgestemden en reacties aangemoedigd om ermee door te gaan en de volgende keer misschien nog wel een stapje verder. Volgens Vasterman zal de oplossing van Twitter en Facebook moeten komen. "Zij zullen hun systemen anders moeten inrichten, maar dat raakt ook aan het verdienmodel. We zijn overgeleverd aan Amerikaanse techbedrijven die internationaal de dienst uitmaken. Daarom ligt er ook een grote verantwoordelijkheid voor hen."

Lees verder op RTL Nieuws. 

De mediahype rond De Zaak Mallorca. Podcast

De mediahype rond De Zaak Mallorca. Waarom was er eigenlijk zoveel aandacht voor deze zaak en was al die aandacht wel terecht? Luister naar aflevering 4 van onze podcast

Maarten Kolsloot van de Gooi en Eemlander: "In aflevering 4 van ‘De Zaak Mallorca’ kijken we terug op de mediahype die deze zomer ontstond. Waarom was er zoveel interesse in de zaak? Was al die aandacht terecht? Was er sprake van een mediahype? En wat moeten journalisten doen in zo’n situatie?

We praten met Telegraaf-verslaggever Marcel Vink, journalistiek professor Mark Deuze en hype-expert Peter Vasterman.

De Zaak Mallorca draait allemaal om een groep Gooise jongeren die in de vroege ochtend van 14 juli op oorlogspad leek. Carlo Heuvelman raakte zwaar gewond bij deze geweldsuitbarsting. De 27-jarige Waddinxvener overleed enkele dagen later in het ziekenhuis."

Luister de podcast hier

Mijn bijdrage aan de podcast: 

"Mediasocioloog Peter Vasterman volgt al jaren hypes. Hij ziet parallellen met eerdere zaken. Zoals de verslaggeving van kustgeweld naar aanleiding van een vechtpartij bij Egmond aan Zee in de jaren tachtig. ,,In de weken daarna kwamen alle mishandelingen groot in het nieuws en werden die geframed als een golf van geweld die over de kust spoelde. Als je een thema hebt, zoals kustgeweld of de vechtpartij op Mallorca, dan ga je allemaal dingen zien. Het is een soort selectieve waarneming. Dan ga je allemaal incidenten en voorbeelden plaatsen onder dit centrale thema waardoor ze betekenis krijgen. Ook een lichte vechtpartij wordt dan gerangschikt onder kustgeweld waardoor je een zinvol kader hebt voor dat bericht en waardoor het ook aan nieuwswaarde wint. Wat je ziet in de berichtgeving is dat sommige incidenten wel heel groot worden en anderen niet. De dynamiek kan verschillen.”