vrijdag 22 oktober 1999

De geest uit de fles: het (on-)voorspelbare karakter van de gezondheidspaniek.

Lezing ter gelegenheid van de najaarsvergadering van het Nederlandsch Tandheelkundig Genootschap. 22 oktober 1999.


'Kankerverwekkende stof in conservenblikjes.'
Trouw

'Monsterlijk voedsel.'
NRC Handelsblad

'Verzet tegen Frankenstein-voedsel groeit.'
de Volkskrant.


Peter Vasterman.



KANKERVERWEKKENDE BLIKKEN

Een paar weken geleden werden de lezers van Algemeen Dagblad opgeschrikt door het voorpaginanieuws dat volgens een Belgisch onderzoek: 'Voedsel uit blik besmet' blijkt te zijn. De Belgische dioxine crisis ligt nog vers in het geheugen en daar lijkt zich alweer het volgende voedsel schandaal aan te dienen. Voorpagina Algemeen Dagblad. (30/9/99). Chapeau: "Consumentenbond verontrust over onderzoek naar 400 producten."

vrijdag 8 oktober 1999

HYPE HYPE HOERA!

de Volkskrant, 8 oktober 1999. 

Henk Blanken. 

Deze week gaf premier Kok de Rijksvoorlichtingsdienst opdracht het nieuws 'strakker te begeleiden'. Want de ene hype is nog niet voorbij (Bijlmerleed) of de volgende (bankierende ambtenaren) dringt zich op. Inmiddels is de hype zelf tot hype geworden.

PREMIER KOK wil greep op de Haagse hype. Te vaak, vindt de minister-president, spoelen oncontroleerbare publiciteitsgolven over het land. Aanzwellende verhalen over dioxine-kippen, kabinetsruzies, genetisch gemanipuleerde sojabonen, bankierende bestuurders en 'onder de pet' gemoffelde Bijlmerverhalen.

Voorbeelden van mediahypes gaf de premier niet toen hij deze week in de Tweede Kamer opperde dat zijn Rijksvoorlichtingsdienst het nieuws 'strakker' moet begeleiden. Maar het laat zich raden aan welke affaires Kok denkt als hij zegt dat de RVD perscontacten moet 'stroomlijnen', de regie moet nemen bij incidenten, en voor 'een juiste context' moet zorgen.

Nu ook de minister-president zich erover opwindt, staat vast dat de mediahype 'in' is. Eerder werd er al een debat aan gewijd in De Balie, discussieerden deskundigen op de radio, organiseerde De Rode Hoed een bijeenkomst, begonnen talkshow-redacteuren zich 'in te lezen' en schreven adviseurs van Twijnstra Gudde op hoe de RVD met hypes kan omgaan.

Als HP/de Tijd nu ook nog met een coverstory komt, is de hype zelf hype geworden. Onderzoeker Peter Vasterman, docent massacommunicatie aan de Hogeschool Utrecht, herkent het patroon al. Er lijken 'steeds meer' hypes te komen, ze zijn 'verontrustend', en belangengroepen springen er bovenop: zoals Greenpeace dat doet bij de sojabonen ('Frankenstein-voedsel'), doet de RVD dat bij hypes.

Volgens hype-vorser Vasterman - hij hoopt erop te promoveren - zijn er hypes en hypes. Hij ontrafelde vooral verhalen over maatschappelijke problemen. BSE-koeien, mishandelde kinderen, bedreigde bejaarden. Die verhalen waren meestal overdreven en zelden afdoende nagetrokken. Met zijn analyses poogt Vasterman studenten journalistiek 'kritische zin' bij te brengen, en enig benul van de macht die bronnen hebben.

woensdag 26 mei 1999

Verkeerde lading. Wie zaaide nu eigenlijk al die onrust na de Bijlmerramp?

Wie zaaide nu eigenlijk al die onrust na de Bijlmerramp. De overheid? De Bijlmerspeurders? Of was het misschien wel de pers? De NVJ organiseerde een debat. Dat hier wordt voortgezet door Bijlmerrampjournalist Vincent Dekker van Trouw, media-onderzoeker Peter Vasterman en NRC-journalist Frits Abrahams.


Door: Max Arian en Joris van Casteren in De Groene Amsterdammer van 26 mei 1999.


donderdag 20 mei 1999

De rampzalige berichtgeving over de nasleep van de Bijlmerramp 


Peter Vasterman

Niet alleen voor de politiek, ook voor de journalistiek is er reden tot een kritische terugblik op de nasleep van de Bijlmerramp. Een analyse van de berichtgeving over de Bijlmerenquête


In verkorte versie gepubliceerd in De Journalist van 20 mei 1999.

De speciale rol van de pers bij deze enquête

Er is weinig fantasie voor nodig om te bedenken hoe het eindrapport 'Beladen vlucht' ontvangen zou zijn als de enquêtecommissie het hele vooronderzoek en al die 89 verhoren in alle stilte zou hebben verricht. Dan zou er zeer waarschijnlijk met hele andere ogen gekeken zijn naar het rapport dat afrekent met alle complottheoriën, geruchten en speculaties rond de nasleep van de Bijlmerramp. Geen giftige lading, geen wapens, geen explosieven, geen plutonium, geen fraude met de ladingpapieren, geen gebrekkig onderhoud, geen onderschatting van het aantal slachtoffers, geen vreemde mannen in witte pakken, geen betrokkenheid van geheime diensten, geen extra gezondheidsrisico's door het verarmd uranium, geen 'spontane' vorming van gifgas Sarin, geen mycoplasmabesmettingen, alleen, heel misschien, een relatie tussen een aantal gevallen van auto-immuunziekten en de ramp, al is dat verband nog lang niet wetenschappelijk aangetoond. De commissie legt wel een verband tussen 'gezondheidsklachten' (let wel: niet 'de gezondheidsklachten') en de ramp, maar doelt daarmee voornamelijk op klachten die verband houden met post traumatisch stress stoornis (PTSS). De belangrijkste kritiek op de overheid en de verantwoordelijke bewindslieden heeft dan ook betrekking op het niet adequaat en niet tijdig reageren op de maatschappelijke onrust waardoor dit soort gezondheidsklachten kon toenemen. Als de pers dit rapport op 22 april om 6.00 uur 's morgens zou hebben opengeslagen zonder dat er een openbare enquête zou hebben plaatsgevonden, dan zou de oorlog in Kosovo ook op die dag de voorpagina's hebben beheerst en zou de politieke storm binnen een dag zijn overgewaaid. Het rapport zou met andere woorden één grote ontnuchtering hebben opgeleverd.

Dat het anders is gelopen, heeft te maken met het hele maatschappelijke proces dat zich sinds het begin van de openbare verhoren heeft afgespeeld: de live uitzendingen, de berichtgeving in de media, de reacties van 'Bijlmerslachtoffers', de commentaren van deskundigen, en niet te vergeten de uitspraken en beschuldigingen van de commissieleden zelf tijdens persbriefings of via lekken. Hoogtepunt of zo men wil dieptepunt in dat geheel vormde de opwinding en soms zelfs paniek over de vermeende gevaarlijke, explosieve lading en het zogenaamd 'onder de pet' houden daarvan.

De media hebben in dat proces uiteraard een zeer belangrijke rol gespeeld, niet alleen door de dagelijkse verhoren te verslaan, maar ook door het plaatsen van al die brokjes informatie in bredere kaders waardoor de grote lijnen voor het publiek duidelijk moesten worden. En dat was moeilijk, want de verhoren bleken stukjes te zijn van een zeer grote, maar onbekende legpuzzel. Bovendien legden getuigen verklaringen af (onder ede!) waarvan op dat moment (nog) niet duidelijk was of dat de definitieve feiten over dat onderdeel zouden zijn. Door het ontbreken van afgeronde feiten en de context van de verklaringen stond de pers voor de moeilijke opgave om gaandeweg zelf een context aan te geven en zelf de getuigenverklaringen op hun waarde te schatten. De commissie die de verhoren uitvoerde, beschikte op basis van het uitgebreide vooronderzoek al over veel meer achtergrondinformatie dan de verslaggevers. Bovendien kon de commissie door de volgorde van de verhoren, de vraagstellingen, de manier van ondervragen de regie houden over de inhoud en de toonzetting van deze 'primaire' informatiestroom.

woensdag 12 mei 1999

Distorting or Creating Reality?

Distorting or Creating Reality?

Paper presented at the Horizon 1999 Congress

May 12

Utrecht, The Netherlands

Peter Vasterman. School of Journalism, Utrecht.

Distorting or Creating Reality?

Abstract

Debates about the 'distortion of reality' by the media tend to overlook the fact that the media not only give a specific construction of reality, but at the same time have an immense influence on reality itself. Because the media shape our reality, it is very problematic to study presumed 'distortions' and perform a sort of 'reality check' on media coverage.
This problem becomes very clear in cases where 'key events' trigger a media storm which the media become the main player in the field. Such a 'mediahype' about for example sexual abuse cases in schools not only brings every (past and present) incidents to the surface, but at the same time changes society's definitions of sexual abuse and intimidation. The consequence of these changing definitions will be the discovery of even more presumed cases of abuse. This accumulation can create even more outrage or concern. During an intensive mediahype the media temporarily change their news selection criteria, but when the hype is over, collective definitions of these social problems might be changed for good. In that case it is very difficult for the media researcher to compare media coverage with 'reality'. When the media create the impression that a 'wave' of comparable incidents occur in a short period, this might be wrong according to the 'old' definitions of the problem, but the researcher has to deal with the fact that the media storm created new definitions of our 'problematic' reality.

zaterdag 8 mei 1999

Pers misbruikte Bijlmerramp.

Het eindrapport van de enquêtecommissie signaleert een toename van gezondheidsklachten bij Bijlmerbewoners en hulpverleners: hoe staat het eigenlijk met de verantwoordelijkheid van de media?

GEPUBLICEERD IN NRC HANDELSBLAD OP 8 MEI 1999.
lees de reacties:Media treft geen blaam bij Bijlmerenquête. Natasha Gerson en Wilja Jurg in NRC Handelsblad van 11 mei 1999.
In de tragedie van de Bijlmer was het volk per definitie goed. H.J. Schoo. (Elsevier). de Volkskrant 15 mei 1999.
Media op de snijplank. de Volkskrant 15 mei 1999.
Zie ook mijn opiniestuk: Media moeten schandaalkoers bij Bijlmerenquête mijden. NRC Handelsblad 13 februari 1999


zaterdag 13 februari 1999

Media moeten schandaalkoers bij Bijlmerenquête mijden.

 Gepubliceerd in: NRC Handelsblad 13 februari 1999

Peter Vasterman

Voor de media heeft de start van de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp een perfect verloop gekend. De eerste week werd getekend door de dramatiek van de verhalen van slachtoffers, nabestaanden en hulpverleners. Het startschot voor de tweede week bleek groot vuurwerk te bevatten: het opduiken van de 'vergeten' geluidsband met daarop maar liefst een twee onthullingen, namelijk dat er gif, gassen, explosieven (cartridges) en brandbare stoffen aan boord waren en dat een verzoek tot geheimhouding door de verkeersleiding werd ingewilligd. Daarmee leek in een klap een eind gekomen aan zes jaar onzekerheid: "Zes jaar belazerd." Kopte Algemeen Dagblad dan ook groot en emotioneel op de voorpagina, terwijl de begeleidende foto van een rij hulpverleners op een grasveld als onderschrift meekrijgt: "Onwetend en onbeschermd zoeken hulpverleners naar restanten van de verongelukte El Al-Boeing."