Van incident tot mediahype Hoe zitten die escalatieprocessen in elkaar?

Lezing vrijdag 29 november 2013, 15.00 - 17.00 

Peter Vasterman 

Het verdriet van Mauro, het racisme van zwarte piet, de kopschoppers van Eindhoven, de zoektocht naar Julian en Ruben, de brand in Moerdijk, maar ook de Utrechtse asbestaffaire of het misbruikschandaal in de Katholieke kerk, regelmatig zien we hoe incidenten kunnen uitgroeien tot grote mediahypes. Dagen, soms wekenlang zijn de media in de ban van dat ene onderwerp met alle gevolgen van dien. Minister moet opdraven voor spoeddebatten in de Tweede Kamer, belangengroepen schreeuwen moord en brand, burgers roeren zich op internet en de media gaan op jacht naar nog meer nieuws over het nieuwe probleem dat daardoor crisisachtige proporties krijgt. Hoe zit dat escalatieproces in elkaar? Media verslaan niet alleen nieuws, ze maken het ook. Maar hoe gaan de nieuwsredacties aan de slag met zo’n incident? Hoe wordt zo’n incident uitvergroot? Waarom duikt er plots een golf van incidenten op waardoor de indruk ontstaat dat het nog veel erger is dan gedacht? En welke rol spelen belangrijke actoren als deskundigen, politici en belangengroepen bij de stapsgewijze vergroting van een incident tot een ‘nationaal’ probleem? 

Aan de hand van actuele voorbeelden analyseert mediasocioloog Peter Vasterman van de Universiteit van Amsterdam de dynamiek van de mediahype. 

De lezing wordt georganiseerd door de capaciteitsgroep Taalbeheersing, Argumentatietheorie en Retorica (TAR) van de Universiteit van Amsterdam en het onderzoeksprogramma Argumentation in Discourse van the Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA) in samenwerking met de Vereniging Interuniversitair Overleg Taalbeheersing (VIOT). 

De ‘participatiesamenleving’ als trending topic

Hoe kan het dat de ‘participatiesamenleving’ nu ineens trending topic werd? Mediasocioloog Peter Vasterman van de Universiteit van Amsterdam: ‘Het is vaker gebeurd dat een term opkomt, heel veel gebruikt wordt, en uiteindelijk soms zelfs in de Van Dale terechtkomt. Denk maar aan “plofkip” en “woekerpolis”. Dat gebeurt alleen als zo’n term een gevoelige snaar raakt. Als hij aansluit bij een controversieel issue. En dat is hier aan de hand. Bovendien is het woord heel goed gekozen. Het is precies het tegenovergestelde van het passieve ‘verzorgingsstaat’. Ik weet niet of het zo bedoeld is, maar het knappe aan het woord ‘participatiesamenleving’ is, dat hij enorme focus geeft aan een discussie die al gevoerd wordt. En het is een beeldspraak waar je het nooit mee oneens kunt zijn. Feitelijk is het politieke framing, om beleid te kunnen verkopen. Vergelijk het met een constructie als: “de wijk teruggeven aan de buurt”. Dat betekende eigenlijk gewoon dat de welzijnswerker ontslagen werd.’
Lees verder

Journalistiek trapt in Wij-van-WC-eendonderzoekjes

“Dit is journalistiek niet verantwoord.” Dat vindt Peter Vasterman, universitair docent journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam, van mediaberichten over onderzoeken die maar één doel hebben: een product promoten.
Lees verder in Nieuwspoort Nieuws van oktober 2013

Een voorbeeld uit De Telegraaf website van  30 aug 2013, 15:45

 Vakantie maakt dik

De één houdt áltijd rekening met de lijn, ook tijdens de vakantie, maar de ander gooit in deze periode juist even alle 'regels' overboord. Uit onderzoek van MWM2 in opdracht van Atkins blijkt in ieder geval dat maar liefst vier op de tien Nederlandse vakantiegangers in gewicht aankomt.

De Badr Hari affaire in cijfers

Vandaag, 10 oktober  begint de rechtszaak tegen kickbokser Badr Hari.
Vanwege het bovenstaande interview met AT5 over het mediacircus heb ik even in Lexus Nexus gekeken naar de hoeveelheid artikelen in de landelijke dagbladen.

Dat leverde sinds 2007 in totaal 847 artikelen op, waarvan de meeste werden gepubliceerd vanaf het moment dat hij een relatie krijgt met Estelle in juni 2012: "Ruud Gullit knock-out. Kickbokser verovert hart van Estelle (De Telegraaf 13 juni 2012). In 2012 en 2013 tot begin oktober: 719 vermeldingen. Voorlopig hoogtepunt in de berichtgeving is in november 2012 (111 vermeldingen) nadat Badr Hari werd gearresteerd (28 oktober) vanwege verdenking van de mishandeling van zakenman Koen Everink.  De Telegraaf heeft de meeste artikelen waarin de kickbokser wordt genoemd (139), gevolgd door Het Parool (111), de Volkskrant (109) en AD/Algemeen Dagblad (106). Hekkensluiter is het Reformatorisch Dagblad met vijf vermeldingen. 
Update oktober volgt na afloop van het proces.

Mediahypes over dakloze gezinnen

Voor de Correspondent schreef correspondent 'Maatschappij, gedrag en groepen' Vera Mulder deze week een verontrustende reportage over het toenemend aantal dakloze gezinnen in Nederland met als kop: 

Met papa en mama in de daklozenopvang. En als intro: Drieduizend kinderen in Nederland zijn op dit moment dakloos. Een derde meer dan in 2009. Hoe is het om de opvang je thuis te moeten noemen?

In mijn reactie op dit stuk op de site van de Correspondent leek het me wel interessant om er op te wijzen dat we in het verleden wel vaker larmoyante, maar onjuiste verhalen hebben gehoord over dakloze gezinnen. 

Het naïeve idealisme van Bart Brouwers in Na de deadline

Onlangs verscheen Na de deadline. Journalistiek voorbij de crisis waarin Bart Brouwers zijn toekomstvisie op de journalistiek ontvouwt. Brouwers is de oprichter van het netwerk van regionale websites Dichtbij.nl, eigendom van de Telegraaf Media Groep. 

'Journalistiek is interactief, interactiviteit bepaalt journalistiek succes.'

Tot nog toe is de meeste aandacht uitgegaan naar zijn opmerkelijke pleidooi voor overheidssteun voor 'relevante' journalistiek. Hoewel de verleiding groot is om op die discussie door te gaan, is het interessanter om te kijken naar de aannames die ten grondslag liggen aan zijn visie op de journalistiek waarin interactiviteit centraal staat. Brouwers pleit voor samenwerking  'in alle fasen van het journalistieke proces' met uiteenlopende partners: burgers, experts, freelancers, overheden, dataleveranciers, bedrijven, en merken ('vroeger bekend als de adverteerders').  Maar op grond van welke analyse? Welke maatschappijvisie, en meer specifiek welk beeld van de hedendaagse burger (vroeger bekend als het publiek) ligt aan de basis van Brouwers theorie?

'Vrienden tot de deadline ons scheidt.'

Vier jaar lang liep Pieter van Os rond op het Binnenhof en maakte de verstrengeling tussen politici en media mee. Kunnen journalisten politici maken of breken, of overschatten we de macht van de media?

Recensie van het boek van NRC Handelsblad redacteur Pieter van Os 'Wij begrijpen elkaar uitstekend. De permanente wurggreep van pers en politiek. Prometheus · Bert Bakker Amsterdam. Gepubliceerd in NRC Handelsblad van 14 september 2013.

Het is lang geleden dat de parlementaire pers zich beperkte tot een verslag van de woorden die de politici in de Tweede Kamer uitspraken. Tegenwoordig richt de politieke verslaggeving zich juist op alles wat zich rond de Kamer afspeelt, in de wandelgangen, in Nieuwspoort of aan de zogenaamde 'patatbalie', de gang waar journalisten en politici elkaar spreken en die ook vaak op tv te zien is als een bewindspersoon belaagd wordt door cameraploegen. Tijdens debatten of het wekelijks vragenuurtje zijn er soms meer parlementariërs buiten dan in de zaal, omdat ze weten dat daar meer te halen valt. In die wandelgangen wordt nieuws ingestoken, informatie gelekt, een kwestie gespind, een tegenstander gediskwalificeerd, kortom écht nieuws gemaakt en politiek bedreven.

Goed nieuws: het valt reuze mee met de knip- en plakjournalistiek. En het is niet erger dan vroeger

Peter Vasterman

Het is jammer dat Anne Kroon de resultaten van haar onderzoek naar persberichten van Nederlandse universiteiten in het DNR artikel presenteert onder de vlag van de opmars van de knip- en plakjournalistiek. Niet alleen de kop boven het artikel verwijst daarnaar, maar ook de derde alinea waarin Nick Davies aan bod komt met zijn ‘alarmerende term churnalism’. Dat is de man die in zijn veelgeprezen boek Flat Earth News (2008) niet alleen achteraf heeft voorspeld dat de milleniumbug een hoax was, maar die ook beweerde dat maar liefst 80 procent van al het nieuws in de Britse media uit de koker van de PR afkomstig was. Dat cijfer viel overigens zo hoog uit omdat de onderzoekers uit Cardiff waar Davies zich op baseerde, ten onrechte persberichten en berichten van persbureaus bij elkaar optelden. [1]

Het verbaast me dan ook niet dat Marcel van Lingen, hoofdredacteur van het ANP, zich in zijn kuif gepikt voelde door het stuk van Anne Kroon. Want volgens haar onderzoek zou het ANP, meer dan andere media, zich schuldig maken aan het ‘zonder toegevoegde informatie’ doorplaatsen van persberichten van de Nederlandse universiteiten. Dat bijna 40 procent (soms is in de scriptie sprake van 30 procent) van de persberichten zo op het ANP-net terecht kwam, acht Kroon ‘zorgwekkend,  ‘omdat uit eerder onderzoek blijkt dat journalisten informatie van persagentschappen niet consequent controleren. Het is dus mogelijk dat PR-kopij via persagentschappen in de nieuwsmedia terecht komt.

De kranten daarentegen worden vrijgepleit “van massale copy-paste journalistiek.” Of het ANP daadwerkelijk de doorgeplaatste persberichten niet checkt, kan Anne Kroon natuurlijk niet beantwoorden met haar inhoudsanalyse. Daar had de ANP-hoofdredacteur een punt.