Krankzinnige nieuwe trend bij de METRO

"Krankzinnige nieuwe trend"
"Dodelijke valkuilen: behalve in Limburg nu ook in bos Nijmegen"
"Ook in de bossen bij Nijmegen is een levensgevaarlijke val aangetroffen. Gaat het om dezelfde dader(s), die in het bos bij Helden in Limburg twee dodelijke valkuilen groeven? Of heeft Nederland, na het spannen van ijzerdraad over fietspaden en het gooien van stenen van viaducten, te maken met een krankzinnige nieuwe trend?" “Dit zijn misselijkmakende aanslagen op willekeurige, onschuldige mensen.”

Een fraai staaltje sensatiejournalistiek in de Metro van maandag 14 april 2008. In de bossen bij Nijmegen heeft auto van staatsbosbeheer een lekke band opgelopen door een kraaienpoot. Dit ‘incident’ wordt onmiddellijk in verband gebracht met een ander geval, namelijk de twee valkuilen die begin april in de bossen van Helden zijn ontdekt. Er is geen enkele aanwijzing dat beide incidenten iets met elkaar te maken hebben, maar de verslaggever speculeert meteen over een “krankzinnige trend”, want volgens hem staan de incidenten niet op zichzelf. Bovendien suggereert hij dat de politie deze ‘aanslag’ geheim heeft gehouden om mogelijk copieergedrag te voorkomen.

“WAT NAMELIJK BIJNA niemand weet, is dat anderhalve week eerder, op 21 maart om precies te zijn, een soortgelijke aanslag werd gepleegd in de bossen bij Nijmegen.”

Beetje vreemd want de lekke band heeft verschillende kranten gehaald op 22 maart. Nog vreemder is om in de kop te schrijven: “dodelijke valkuilen nu ook in Nijmegen.” Is een kraaienpoot een dodelijke valkuil?
Wat verder opvalt in dit Metro stuk is het totaal overspannen taalgebruik: even verder is de lekke band al veranderd in een “halve moordaanslag” en verbaast de verslaggever zich erover dat de politie geen groot alarm heeft geslagen over “weerzinwekkende incident.”
Volgens de Nijmeegse politie is de kans klein dat de incidenten iets met elkaar te maken hebben. Overigens zijn er in 2005 ook al een keer kraaienpoten opgedoken in de bossen bij Nijmegen, dus het is niet ondenkbaar dat het inderdaad werk is van stropers zoals de politie stelt. Het is de vraag waarom Metro deze “boobytraps” tot “waanzinnige” hoogten opklopt waardoor wandelaars het idee krijgen ieder moment slachtoffer te kunnen worden van "misselijkmakende" (gelukkige voor de wandelaars geen dodelijke) aanslagen?
Het vervelende is dat dit soort sensatiejournalistiek wel degelijk copieergedrag kan uitlokken, als je maar hard genoeg roept dat het een nieuwe trends is.

Tasjesdief affaire vandaag heropend

De Telegraaf van 5 februari 2008:

Vrouw die tasjesdief dood reed voor de rechter

AMSTERDAM - Na ruim drie jaar begint dinsdag het proces tegen Germaine C., de vrouw die in Amsterdam-Oost een 19-jarige tasjesdief dood reed. Volgens het Openbaar Ministerie (OM) heeft zij Ali el B. opzettelijk van het leven beroofd door met haar auto keihard achteruit tegen zijn bromfiets te rijden.

Tijdens de conferentie “Misdaad in het nieuws: cijfers en verhalen’ op
12 oktober 2006 van de Universiteit Leiden heb ik een inleiding verzorgd over media en politiek met dit soort incidenten omgaan onder de titel De slag om het incident.

Meer dan ooit lijken media en politiek in de ban van Het Incident. Het Incident roept emotie op, verontwaardiging en populisme. Namens de burger aan wie al die opwinding wordt toegeschreven (“Heel Nederland ....”). Om dat effect te kunnen hebben moet het incident wel in het ‘juiste’ kader geplaatst worden. En dat is dan ook de inzet van de publiciteitsslag die meteen na het incident losbarst, zoals bijvoorbeeld vorig jaar na de dood van de tasjesdief in Amsterdam. Hoe zit de slag om Het Incident in elkaar? Wie zijn de hoofdrolspelers? Welke rol spelen de advocatuur, Openbaar Ministerie, belangengroepen en de media? Wie heeft de meeste ‘definiëringsmacht’? En vooral ook: wat zijn de gevolgen van de concentratie op Het Incident voor beeldvorming, risico-inschatting (kloof met de statistieken) en overheidsbeleid?

Dit is het deel uit die lezing over de tasjesdief affaire. Binnenkort wordt deze gepubliceerd in de bundel Misdaad in het nieuws. Dit geeft een mooi overzicht van wat er toen allemaal speelde in de media en hoe een incident kan uitgroeien tot een nationale kwestie.

Neem het voorbeeld van de tasjesdief die op 18 januari 2005 werd doodgereden door een automobiliste. De 19-jarige tasjesdief kwam in de Derde Oosterparkstraat in Amsterdam-Oost om het leven toen zijn scooter werd geraakt door de achteruit rijdende auto van de vrouw die werd overvallen door het ‘slachtoffer’ en zijn mededader. De politie sprak in de eerste verklaring van ‘een tragisch ongeval’, maar besloot de dader, dat wil zeggen de automobiliste, wel aan te houden.
Zelden is er zoveel discussie geweest als toen over wie nu eigenlijk de dader was en wie het slachtoffer. Was het inderdaad ‘een tragisch ongeval’ (Het Parool, 18 januari 2005) of was de verdenking van poging tot doodslag aan de orde, zoals het OM later stelde bij het verzoek om verlenging van het voorarrest van de vrouw?

Het incident leidde tot grote controverse. ‘Weer dode op straat in Amsterdam-Oost ; Bezorgdheid en woede na dood Marokkaanse vermoedelijke tasjesdief’, kopte de Volkskrant op 18 januari 2005 boven het artikel waarin we lezen: ‘Vermoord, schreeuwen Marokkaanse jongeren bij de afzetting in de Derde Oosterparkstraat. Als een hond is hun vriend afgemaakt door die vrouw in haar auto. Per ongeluk doodgereden, zegt een autochtone ooggetuige. Omdat ze in paniek raakte toen de jongen haar vanaf zijn scooter wilde overvallen.’ Een dag later verklaarde de advocaat van de automobiliste in De Telegraaf dat zij hem absoluut ‘niet wilde aanrijden.’
Volgens De Telegraaf zeiden ook buurtbewoners die direct na het ongeval ter plaatse waren dat de automobiliste het vrijwel zeker per ongeluk deed. ‘De tasjesdief lijkt het slachtoffer te zijn van een zeer onhandige manoeuvre van de vrouw, die in een noodvaart met haar Opel Vectra achteruit moet hebben gereden in de nauwe straat’, aldus De Telegraaf (19 januari 2005), die dag later niet alleen onthult dat de vrouw Surinaams is, maar ook dat de dader ‘onverbeterlijke crimineel blijkt te zijn geweest met een aanzienlijk strafblad’ (20 januari 2005).

'DONNER WAAROM?'Vanaf dat moment krijgt de zaak steeds meer een politieke lading: steeds meer mensen nemen het voor de vrouw op: ‘Als je wordt bedreigd, komt er een oerkracht los’; ‘ik kan me haar reactie best voorstellen’, schrijft Het Parool (19 januari 2005) in de kop. Als het OM besluit tot vervolging omdat zij met opzet hard achteruit is gereden en een onaanvaardbaar risico heeft genomen, escaleert de slag om het incident. In het artikel met de beschuldigende kop ‘Donner, waarom?’ schrijft De Telegraaf (22 januari 2005) dat ‘de snoeiharde aanpak van de automobiliste die deze week een tasjesdief dood reed, vooraf door justitie tot op het allerhoogste niveau is besproken.’ En: ‘De onmiddellijke verdenking van doodslag leidde tot grote verontwaardiging in ons land.’ Weer een week later krijgt het OM bovendien het verwijt van de directeur van het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie dat de spanningen niet zo hoog zouden zijn opgelopen als de etniciteit van de vrouw meteen bekend was gemaakt (Het Parool, 2 februari 2005).

De berichtgeving in de media keert zich zo tegen de handelwijze van het OM, dat niet in een positie is om op dat moment verder te onderbouwen waarom de vrouw nog steeds vastzit. Volgens de richtlijnen van het OM mogen mededelingen ‘ten tijde van het voorafgaand onderzoek niet verder gaan dan de feiten, voor zover zij opgespoord zijn.’ Een maand later meldt het NOS Journaal op grond van een anonieme bron dat de vrouw in haar getuigenverklaring heeft verteld dat ze opzettelijk hard achteruit reed om de tasjesdief op zijn scooter aan te tikken. Bovendien was ze al eens eerder hard achteruit gereden nadat ze was geflitst vanwege een snelheidsovertreding. Door die uitgelekte informatie kon de beeldvorming rond de handelwijze van het OM weer enigszins worden bijgesteld.

Het OM zit duidelijk knel tussen de eisen van het moderne mediatijdperk en die van de ordentelijke rechtsgang, die moet garanderen dat mensen niet al veroordeeld zijn voor de feiten definitief zijn. Het is niet verbazingwekkend dat het OM besloten heeft om vanaf 2007 de richtlijnen voor de communicatie te versoepelen en vooral ook te reageren als er onjuiste verhalen in de media circuleren. Journalisten die volgens het OM fouten maken, zullen ‘actief’ worden tegengesproken, meldde Harm Brouwer, voorzitter van het college van procureurs-generaal in de Volkskrant van 15 december 2006. Dat zal leiden tot meer openheid, maar kan weer bijdragen aan de wapenwedloop in de slag om het incident.

Weer nieuwsgolf over een film die nog niemand heeft gezien

Na alle publiciteit over de film van Wilders, die nog niemand heeft gezien en die misschien nog helemaal niet bestaat, kregen we afgelopen weekend weer een nieuwsgolf over ons heen over een film die nog niemand had gezien. Het enige verschil is dat deze film wel bestaat.

De afgelopen dagen waren de media in de ban van de aangekondigde uitzending van Peter R de Vries over de verdwijning van Nathalie Holloway. Overal uitgebreide aandacht voor wat de misdaadjournalist mogelijk zou kunnen gaan melden en wat daar mogelijk de gevolgen van zouden kunnen zijn.

Het is natuurlijk een buitengewoon slimme marketingtruc om dagen van tevoren aan te kondigen dat je het raadsel gaat oplossen zonder tekst en uitleg te geven. Langzaam lekt er van alles uit naar de media, die dagenlang ieder snippertje presenteren als groot nieuws. Niemand komt op het idee om rustig af te wachten wat de uitzending te bieden heeft en dan kritisch daarover te berichten. De PRdV-methode kennen we nog van de uitzending over Mabel Wisse Smit in 2003, toen de media zich ook al lieten meeslepen in een groot schandaal nog voordat de uitzending had plaatsgevonden.

In een paginagroot artikel in de Volkskrant van afgelopen zaterdag over de PRdV-methode staat overigens een interessant citaat van een andere (bevriende) misdaadverslaggever over die Mabel-affaire

Toch zijn niet alle zaken van Peter R. de Vries goud. De roemruchte uitzending waarin werd geclaimd dat Mabel Wisse Smit bevriend was met topcrimineel Klaas Bruinsma was bijvoorbeeld ‘niet zijn beste werk’, zegt misdaadverslaggever en vriend Henk Strootman.

‘Volgens mij is nooit echt bekend geworden of dat verhaal van Charlie da Silva (zijn bron, red.) nou wel helemaal kosjer was. Natuurlijk, het was fantástische tv. Maar het was moeilijk verifieerbaar. Het bleef gewoon het verhaal van die Charlie. Om dat verhaal zijn altijd wat twijfels blijven hangen.’

Helaas gold dat niet voor de media die na de aankondiging dat de toestemmingswet niet doorging van iedere twijfel verlost waren en die de claims van Charlie da Silva als feiten beschouwden,

Tot slot: Voor het 'missing white woman syndrome' waar de media aan lijden, zie Wikipedia

Framing: herhaling zorgt voor legitimatie

Het is opvallend hoe vaak ik in de berichtgeving over de blokkade van de Gazastrook lees of hoor dat die maatregelen tot doel hebben om de (aanhoudende) raketaanvallen op Israël te stoppen. Nu is het van belang om context te bieden en uit te leggen welke motieven de strijdende partijen zeggen te hebben, maar in dit geval wordt alleen die van Israël telkens weer herhaald. Na verloop van tijd manifesteert zich onvermijdelijk het beeld dat Israël zich verdedigt tegen aanvallen door de Palestijnen. De blokkade van Gaza is een antwoord op die raketten, maar waren die raketten ook niet ergens een antwoord op, of komen die figuurlijk uit de lucht vallen? Door telkens de legitimatie van Israël te herhalen, zonder de context voor de Palestijnen te schetsen ontstaat er een eenzijdig frame waarin het optreden van Israël gerechtvaardigd lijkt. Hoe zou die beeldvorming eruit zien als in ieder bericht wordt herhaald waarom de Palestijnen die zelfgemaakte projectielen (zijn het eigenlijk wel raketten?) blijven afschieten.

Neem dit bericht van AD (17 januaro 2008), afkomstig van persbureau AP:

Israël doodt per ongeluk leden van Palestijnse familie.

GAZA-STAD
Bij een Israëlische luchtaanval zijn gisteren in de Gazastrook drie leden van een Palestijnse familie omgekomen. Hun auto werd getroffen door een Israëlische raket.
Een zegsvrouw van het Israëlische leger meldde later dat het om een vergissing ging. De raket was bedoeld voor militanten in de buurt van het voertuig.
De slachtoffers zijn een 13-jarige jongen, zijn vader en zijn oom. De beschieting volgt op de bloedigste dag in jaren. Dinsdag kwamen bij Israëlische militaire acties in de Gazastrook negentien Palestijnen om het leven.
Israël wilde met de operatie een eind maken aan raketbeschietingen vanuit Gaza op Israëlische grensplaatsen. Militanten van, overwegend, Hamas bestoken al jaren het omliggende Israëlische gebied met zelfgemaakte raketten, 'Qassams'. Daarbij vallen overigens maar zelden dodelijke slachtoffers.

In dit bericht komt alleen een woordvoerder van het Israëlische leger aan bod, dat is al tamelijk eenzijdig, maar erger is dat weer uitgebreid wordt uitgelegd waarom Israël die ‘operaties’ (eufemisme voor moordpartijen) tegen ‘militanten’ (wat zijn in godsnaam militanten?) uitvoert: Israël wordt al jaren bestookt met zelfgemaakte raketten. Maar waarom die zelfgeknutselde raketten worden afgevuurd, dat ontbreekt in dit bericht. De enige nuancering in het stukje vormt de opmerking dat er overigens maar zelden dodelijke slachtoffers vallen.

Nog een paar voorbeelden.
Ander bericht uit AD (16 januari 2008)

GAZA
Israëlische soldaten hebben gisteren negentien Palestijnen gedood in Gaza. Ten minste veertig menssen raakten gewond. Volgens het leger was de aanval gericht tegen militanten die vanuit het noorden van Gaza raketbeschietingen uitvoeren op Israël.

NRC Handelsblad 7 januari 2008:
Jeruzalem, 7 jan. De bewoners van de Gazastrook zitten acht uur per dag zonder stroom doordat de elektriciteitscentrale een tekort aan brandstof heeft. Israël heeft de brandstofleveranties beperkt om de moslimfundamentalistische organisatie Hamas te dwingen de raketbeschietingen op Israëlische doelen te staken.

Het zou interessant zijn om eens na te gaan hoe vaak de legitimatie van Israël en die van de Palestijnen aan bod komen in de berichtgeving over de Gaza-blokkade.

Nieuwsmonitor beschrijft niet 'hoe het moet'

Gepubliceerd in NRC Handelsblad van 24 januari 2008

Schrijvend over ons onderzoek naar de berichtgeving over de affaire Mabel Wisse Smit, vraagt Maarten Huygen zich af waarom we geen ‘echte hype’ hebben gekozen, “want de feiten waar die monitor en het prinselijke paar achteraf overheen stappen, waren geen fictie. In een brief aan premier Balkenende heeft prins Friso toegegeven dat hij een ernstige fout heeft gemaakt door niet het hele verhaal te vertellen.”

In ons onderzoek zijn we allerminst over feiten heengestapt. We hebben de feiten zoals naar voren komend in de berichtgeving uitvoerig in kaart gebracht. Op grond daarvan stellen we vast dat de onderzochte media tijdens de affaire in zekere mate een aanjagende, aanklagende en veroordelende rol hebben gespeeld, waarbij we er met nadruk op wijzen dat deze termen in beschrijvende zin gebruikt worden en dus geen oordeel onzerzijds impliceren.

Framing: "Wetenschappers kapot en verslagen"

Vandaag maakten onderzoekers van het UMC bekend dat er bij een experimentele behandeling van patiënten met acute alvleesklierontsteking tegen de verwachting in 24 mensen zijn overleden. Bij de controlegroep overleden negen patiënten, in totaal ging het om 296 deelnemers. De experimentele groep werd behandeld met probiotica: goede darmbacteriën die de groei van schadelijke bacteriën tegengaan.

In de berichtgeving vanmiddag viel me op dat het Radio 1 Journaal en het RTL nieuws bij de opening van het bericht benadrukten dat "de onderzoekers er kapot van waren."

RTL Nieuws begint de reportage met beelden van de persconferentie: "aangeslagen doen de onderzoekers van het UMC hun verhaal. 'Wij zijn hier kapot van', zegt de onderzoeksleider.

Waarschijnlijk was onderstaand ANP-bericht daar debet aan:

UTRECHT (ANP) - Onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC) zijn kapot en verslagen na de uitkomsten van een Nederlands wetenschappelijk onderzoek naar de werking van probiotica op het remmen van een alvleesklierontsteking. Het UMC maakte woensdag bekend dat bij dit onderzoek mensen zijn overleden. (...) Volgens de onderzoekers zijn de uitkomsten van het onderzoek dramatisch en volstrekt onverklaarbaar. Op het moment dat de resultaten duidelijk waren, werd het doodstil, aldus Gooszen.

NRC Handelsblad daarentegen opende de voorpagina met het bericht (Proef nieuw middel leidt tot sterfte)waarin dit aspect helemaal niet aan bod komt. De Volkskrant heeft het ook niet als uitgangspunt gekozen, maar meldt op basis van het ANP-bericht wel dat:"Volgens het UMC de onderzoekers zeer zijn aangeslagen."

De grote nadruk in de nieuwsopeningen op de verslagenheid van de artsen fungeert als een perfecte bliksemafleider. Deze zaak zou natuurlijk snel kunnen leiden tot allerlei lastige vragen en een groeiende verontwaardiging, kortom tot een heus medisch schandaal, maar dat proces kan op deze manier effectief in de kiem worden gesmoord. Er valt de onderzoekers niets te verwijten, ze hadden dit zelf totaal niet verwacht. In het persbericht van het UMC wordt de zaak overigens heel neutraal gepresenteerd, dat wijst niet op bewust newsmanagement vooraf, maar blijkbaar hebben de verslaggevers bij de persconferentie wel de 'we zijn er kapot van' invalshoek overgenomen. Een mooi voorbeeld van framing.

De verslaggever van RTL Nieuws ter plekke maakt de zaak nog "onschadelijker" door te melden dat 70 procent van deze patiënten hoe dan ook op korte termijn zou zijn overleden. In NRC Handelsblad staat overigens dat een op de tien mensen overlijden aan deze aandoening. Dat geeft weer een andere kijk op de zaak.

Wildersmania

Afgelopen week was weer Wildersmania week: geen enkele redactie leek zich er aan te kunnen onttrekken. Juist de constatering dat iedereen het over een film heeft waarover nog niets bekend is, was weer aanleiding voor flinke stukken in de krant en debatten op radio en televisie. Vervolgens zorgde de uitgelekte brief van de regering aan gemeenten en ambassades over crisisbeheersing en noodscenario's voor een verhoging de nieuwswaarde van het onderwerp. Terwijl iedereen waarschuwt voor een self fulfilling prophecy (de bekendste sociologische wetmatigheid in menselijk handelen) draagt iedereen er op zijn beurt weer een steentje aan. Ik ook, zie interviews in Algemeen Dagblad (Media in de greep van Geert Wilders)en Limburgs Dagblad/ BN/De Stem (Hoe Wilders de media regisseert) De Limburger meldt overigens dat de Geertje pruik een groot succes belooft te worden tijdens het carnaval.

In de afgelopen maand zijn er volgens Lexis Nexis 944 artikelen verschenen in de Nederlandse dagbladen waarin de woorden 'Wilders' en 'film' voorkomen. De zoekterm Wilders levert over de afgelopen maand 2585 artikelen op. Balkenende scoort in diezelfde periode 1706 artikelen.

Een nieuwe vorm van campagnejournalistiek?

‘Witte elite’ spreekt zich uit voor tolerantie
NRC Handelsblad 2 januari 2008.
"Enkel witte Nederlanders spreken hun zorgen uit over de toenemende polarisatie in een twee pagina's grote advertentie in het dagblad Trouw. ,,We wilden alleen witte mensen op de lijst", zegt initiatiefnemer Doekle Terpstra."

 

Een interessant verschijnsel: een krant plaatst op de hele voorpagina een advertentie van een nieuwe beweging. Bekent Trouw daarmee kleur in het integratiedebat? Is er sprake van een herprofilering van de dagbladen?